Wrzeszcz

Serwis poświęcony dzielnicy Gdańsk Wrzeszcz

Historia dzielnicy Wrzeszcz

Dawne Centrum Wrzeszcza. Teraz po lewej stronie stoi CH Manhattan, a po prawej socrealistyczne budynki mieszkalne z handlowymi parterami.
Dawne Centrum Wrzeszcza. Teraz po lewej stronie stoi CH Manhattan, a po prawej socrealistyczne budynki mieszkalne z handlowymi parterami. repr. pocztówki ze zbiorów Mirosława Baski

Jako dzielnica został włączony do Gdańska w 1814 roku, ale jego nazwa po raz pierwszy została odnotowana w 1263 roku. Dzisiaj administracyjnie dzieli się na Wrzeszcz Górny oraz Wrzeszcz Dolny.



Dawna wieś obejmowała obszar od obecnego zbiegu al. Zwycięstwa i al. Grunwaldzkiej zobacz na mapie Gdańska po obszar ulic Słowackiego i Kościuszki. Centrum znajdowało się przy obecnym skrzyżowaniu al. Grunwaldzkiej z ulicami: Partyzantów, Jaśkowa Dolina, Dmowskiego i Konopnickiej. zobacz na mapie Gdańska

Początki wsi związane były z młynami, tartakami i kuźnicami powstającymi nad brzegami potoków. W 1404 roku wieś miała prawo chełmińskie, 26 zagród i dwie karczmy. Od XVI Wrzeszcz powoli zyskiwał charakter rezydencjonalny, dwory powstawały przy funkcjonujących młynach i kuźnicach. Wieś przez kolejne dziesięciolecia zmieniała właścicieli.

W 1776 roku, w czasie kiedy znajdowała się już w granicach państwa pruskiego, została odkupiona przez króla pruskiego Ferdynanda II Wielkiego od rodziny Wejherów i połączona z innymi nabytkami: Białym Dworem (w rejonie obecnej ul. Meissnera i Olsztyńskiej zobacz na mapie Gdańska), Strzyżą Górną, Brunowem (obecnie rejon ul. Waryńskiego w Dolnym Wrzeszczu zobacz na mapie Gdańska), Kuźniczkami i Nowymi Szkotami.

Wrzeszcz został poważnie zniszczony w czasie wojen napoleońskich w latach 1806-1807.

17 marca 1814 roku, jako dzielnica obejmująca teren kilkunastu dawnych wsi, został włączony do Gdańska. Przyłączenia kolejnych części do Wrzeszcza trwały przez dziesięciolecia. Jako ostatnia w 1906 roku przyłączona została część Młynisk. W 1820 roku dzielnica liczyła 636 mieszkańców, a w 1934 już ponad 55 tys. Zabudowa dzielnicy była gęstsza przy Hauptstraße (główny trakt prowadzący do Oliwy, dzisiaj al. Grunwaldzka). Funkcjonowały tu pojedyncze folwarki, cegielnie, gorzelnie, browary, piekarnie oraz młyny, kuźnice i fabryki popiołu wykorzystujące wody potoku Strzyży.

Od 1818 roku Wrzeszcz stał się miejscem stacjonowania jednostek wojsk (początkowo szwadronu huzarów w prywatnych kwaterach w rejonie obecnej ul. Dmowskiego). W 1829 roku wojsko nabyło teren na północ od Wrzeszcza tworząc tzw. Der Große Exerzierplatz (Wielki Plac Ćwiczeń, a następnie lotnisko we Wrzeszczu). Wcześniej, w 1818 roku, Kleiner Exerzierplatz wojsko dzierżawiło w miejscu, gdzie obecnie stoi Opera Bałtycka. W etapach, między 1893 a 1901 rokiem, zbudowano kompleks koszar (w tym kasyno oficerskie) przy obecnej ul. Słowackiego dla brygady huzarów oraz dla batalionu saperów przy obecnej ul. Szymanowskiego. Towarzyszyła temu budowa magazynów w Strzyży Dolnej (między obecną ul. Kościuszki i ul. Miedzianą zobacz na mapie Gdańska), zespołu strzelnic (ok. 1898) na obecnym osiedlu Rozstaje (orientacyjnie: w pobliżu skrzyżowania ob. al. Rzeczypospolitej z al. Jana Pawła II zobacz na mapie Gdańska). W latach 1912–1916 wybudowano zespół koszarowy batalionu łączności (Telegraphen-Kaserne) przy Heeresanger (al. Legionów) i pierwszą stację lotniczą (1913).

Główna aleja przebiegająca przez Wrzeszcz. pierwsze tramwaje elektryczne zaczęły kursować na przełomie XIX i XX wieku.
Główna aleja przebiegająca przez Wrzeszcz. pierwsze tramwaje elektryczne zaczęły kursować na przełomie XIX i XX wieku. repr. pocztówki ze zbiorów Mirosława Baski
Poprawiła się komunikacja: w 1864 roku rozpoczął funkcjonowanie omnibus konny na trasie Gdańsk – Sopot, w 1870 kolej, w 1873 tramwaj konny. Pierwsze tramwaje elektryczne rozpoczęły kursowanie w 1896 roku.

W 1873 roku uruchomiono browar w Kuźniczkach.
Po 1893 rozpoczęto doprowadzanie nowych sieci wodociągowych i kanalizacyjnych do wszystkich domów dzielnicy, w kolejnych latach powstępowała elektryfikacja i podłączanie domów do sieci gazowej.

W 1897 roku rozpoczęto wytyczanie i zabudowę nowych ulic wokół ob. ul. Wajdeloty, dawnego traktu z Kuźniczek do Nowych Szkotów (obecne ulice Danusi, Aldony, Konrada Wallenroda, Grażyny).

W latach 1913–1917 linia kolejowa została poprowadzona nasypem od ul. Klinicznej do nowego (1917) dworca w Gdańsku-Wrzeszczu, powstały wiadukty nad obecną al. Hallera, ulicami Miszewskiego-Wyspiańskiego i Wajdeloty.

W dzielnicy działały organizacje (m.in. weteranów, naukowe), stowarzyszenia i korporacje studenckie, Towarzystwo na rzecz Upiększania i Rozwoju. W 1914–1918 niektóre szkoły i kościoły (np. kościoły Lutra) zamieniono na lazarety dla rannych żołnierzy. W 1915 założono pierwsze zespoły ogródków działkowych (przy St. Michaelsweg, Posadowskyweg i Bärenweg, obecnie ul. Mickiewicza), mające na celu polepszenie zaopatrzenia ludności w żywność w czasie wojny.

Po 1920 część dawnego Wielkiego Placu Ćwiczeń przeznaczono na cywilne lotnisko. Mały plac musztry przy obecnej al. Zwycięstwa zamieniono na miejsce imprez, spotkań miejskich. W 1937 roku nazwany on został przez hitlerowskie władze Maifeld (Pole Majowe).

W latach 20 i 30. XX w. nastąpił dalszy rozwój przestrzenny. W odpowiedzi na rosnące potrzeby mieszkaniowe powstały nowe zespoły urbanistyczne, zwłaszcza (na obszarze ok. 60 ha) Großsiedlung Langfuhr (Wielkie Osiedle Wrzeszcz), w rejonie Ringstrasse (ul. Kościuszki), Brösener Weg (ul. Chrobrego) i Heeresanger, w przeważającej części na byłych terenach wojskowych. W 1929 wybudowano gmach szkoły im. Pestalozziego (Pestalozzischule) oraz budynek poczty przy Bärenweg. W okresie II Wolnego Miasta Gdańska tę część nazywano niekiedy Nowym Wrzeszczem (Neu-Langfuhr).

W 1930 uruchomiono linię tramwajową na odcinku od Große Allee (Hauptstraße) do obecnej al. Legionów, co miało wielkie znaczenie dla poprawy komunikacji Dolnego Wrzeszcza, w 1939 powstała zajezdnia autobusowa przy Mirchauer Weg (obecnie ul. Partyzantów) na bazie wcześniejszej używanej przez tramwaje konne, potem pojazdy elektryczne remizy. W 1928 na wschód od obecnej al. Hallera, na dawnych obszarach ogrodniczych, powstał drugi co do wielkości w Gdańsku kompleks ogródków działkowych.

W latach 1939–1945 wojsko ponownie przejęło dawne koszary, także lotnisko i niektóre szkoły; dawne koszary przy Heeresanger (al. Legionów) zajęte zostały przez kompanię podchorążych MW, szkołę ochrony gazowej Luftwaffe oraz batalion bud. Luftwaffe. W Helene-Lange-Lizeum (przy ul. Wyspiańskiego) oraz w szkole nowoszkockiej urządzano tymczasowe kwatery dla transportowanych do Gdańska oddziałów niemieckich. Na początku 1940 przy Am Kleinhammerteich (ul. Nad Stawem) urządzono główny skład zaopatrzeniowy SS. W tym samym roku, w ramach reorganizacji dotychczasowego systemu zaopatrzenia SS, placówka została przekształcona w główny skład zaopatrzeniowy Waffen-SS.

Podczas II Wojny Światowej we Wrzeszczu funkcjonowały obozy pracy w drewnianych, wzniesionych w tym celu barakach przy Hindenburg Allee (al. Zwycięstwa, między obecną ul. Traugutta i dawną salą sportową - obecnie Opera Bałtycka), kolejny obóz zlokalizowany był między Brösener Weg (ul.Chrobrego) a Ostseestraße (ul. Hallera). Po wojnie zostały one zaadoptowane na obozy przejściowe.

W czasie walk 25 i 25 marca 1945 Wrzeszcz został stosunkowo niewiele zniszczony, główne straty pojawiły się w centrum dzielnicy (Hauptstraße), ucierpiała infrastruktura komunikacyjna (spalony dworzec kolejowy, zerwane wiadukty linii kolejowej do Kartuz, uszkodzone tory tramwajowe, zniszczona sieć trakcyjna).

W 1945 roku głównie prywatni inwestorzy rozpoczęli odbudowę zniszczonej pierzei al. Grunwaldzkiej (od ul. Miszewskiego do ul. Lendziona). W 1947 roku prace te wstrzymano, a następnie wszystko rozebrano. W ramach generalnego planu urbanistycznego Gdańsk–Gdynia alei Grunwaldzkiej wyznaczono rolę głównej magistrali łączącej oba miasta. W tym celu w 1947 poszerzono ją dwukrotnie, budując nową jezdnię z kostki granitowej w kierunku Gdyni, z wydzieloną dwutorową linią tramwajową, rozdzielającą oba pasy ruchu kołowego. W listopadzie 1962 zmieniono przebieg linii tramwajowej w rejonie ul. Lendziona.

W 1947 roku powstała Spółdzielnia Budowlano-Mieszkaniowa „Wybrzeże” (róg ul. Dmowskiego i al. Grunwaldzkiej), a 1948 między al. Hallera i ul. Chrobrego zobacz na mapie Gdańska oddano zespół 85 drewnianych domków (tzw. fińskich). W latach 50. opracowano projekt Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej (GDM), mającej objąć cały Wrzeszcz i pomieścić mieszkania dla 80 tys. ludzi. Plan był wielokrotnie modyfikowany, w dużym stopniu zrealizowany w latach 1952–1957 (budynek we wschodniej pierzei al. Grunwaldzkiej). W latach 1951–1955 powstało Osiedle Roosevelta (między al. Hallera, na odcinku między ul. Mickiewicza a ul. Kościuszki z jednej strony, a torami kolejowymi do Nowego Portu z drugiej zobacz na mapie Gdańska) oraz osiedle przy al. Wojska Polskiego zobacz na mapie Gdańska (teraz jest to Strzyża).

Wybudowano domy studenckie przy ul. Wyspiańskiego zobacz na mapie Gdańska i dworze Świętej Studzienki zobacz na mapie Gdańska. W 1961 roku powstała restauracja Cristal zobacz na mapie Gdańska, budynek NBP przy al. Grunwaldzkiej zobacz na mapie Gdańska (ob. Bank Millennium), a w 1972 siedemnastokondygnacyjny budynek mieszkalno-usługowy zobacz na mapie Gdańska (z kawiarnią Olimp na ostatnim piętrze, wg projektu Stanisława Michela).

W latach 50. dawna hala sportowa została przemianowana najpierw na Teatr Wybrzeże, a następnie na Operę Bałtycką.
W latach 50. dawna hala sportowa została przemianowana najpierw na Teatr Wybrzeże, a następnie na Operę Bałtycką. repr. pocztówki ze zbiorów Mirosława Baski
W latach 50. XX w. dzielnica stała się usługowym centrum miasta: powstały domy towarowe, budynek biur projektów. W 1948 w dawnej hali sportowej przy al. Zwycięstwa 15 zobacz na mapie Gdańska znalazł swą siedzibę Teatr Wybrzeże, a od 1953 Państwowa Opera i Filharmonia Bałtycka. Przy ul. Sobótki zobacz na mapie Gdańska mieściła się pierwsza siedziba gdańskiego oddziału TVP (1959–96).

Teren wzdłuż al. Grunwaldzkiej między Wrzeszczem a Oliwą zdominowała zabudowa przemysłowa. W latach 1969–1970 większość zamkniętych już wcześniej cmentarzy została zamieniona w ogólnodostępne parki (Park Akademicki między ulicami Narutowicza i Traugutta zobacz na mapie Gdańska; Park Zielony od 2005 między ulicami Smoluchowskiego i Skłodowskiej-Curie zobacz na mapie Gdańska).

Ostatnia jednostka wojskowa opuściła Wrzeszcz w 2001 roku, a w 2004 teren koszar został wykupiony przez inwestora i sukcesywnie zabudowywany jest apartamentami i biurowcami. W 2001 zamknięto browar w Kuźniczkach. Ten obszar wykupiony został w 2006 roku przez innego inwestora, powstaje tam osiedle, w planach jest minibrowar.

W ostatniej dekadzie przy głównej arterii powstały m.in. Dom Handlowy Jantar (1994), nieistniejące dzisiaj Centrum Handlowe Sukces (1991) i Sukces Bis (w miejscu pierwszego stoi teraz Centrum Handlowe Manhattan z 2004 roku, w miejscu drugiego kompleks wież mieszkalnych Quattro Towers z 2011 roku), Galeria Bałtycka (2007), będące najwyższym budynkiem w Gdańsku Centrum Biurowe Neptun (2013).

Oprac na podst. Encyklopedii Gdańskiej (wyd. 2012).

Opinie (1)

Dodaj opinię

Dodaj opinię

Odpowiedz

Klikając "wyślij", akceptujesz regulamin dodawania opinii.
zamknij

Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii. Opinie niezwiązane z tematem artykułu, wulgarne, obraźliwe, naruszające prawo będą usuwane.

- jeżeli uważasz, że dana opinia nie powinna się tu znaleźć, zgłoś ją do moderacji.

Mapa dzielnicy Wrzeszcz

Kościoły w dzielnicy Wrzeszcz

Komisariat Policji

Rada dzielnicy

Rada Dzielnicy Wrzeszcz Górny

80-244 Gdańsk, al. Grunwaldzka 127

tel. 58 346-63-21 (czynny w trakcie dyżurów radnych)

Rada Dzielnicy Wrzeszcz Dolny

80-406 Gdańsk, Manifestu Połanieckiego 36

tel. 58 573-23-88

Radni miejscy:

Dom Kultury